نفخ شکم؛ علت‌ها و راه‌های کاهش آن

نفخ یکی از شایع‌ترین مشکلات گوارشی است و در بیشتر موارد علت خطرناکی ندارد. با این حال، نفخ مداوم یا همراه با بعضی علائم نیاز به بررسی پزشکی دارد.

نفخ چیست؟

نفخ یعنی احساس پُری، فشار یا احساس گاز زیاد در شکم. گاهی فقط چنین احساسی وجود دارد و گاهی شکم واقعاً بزرگ‌تر و متورم می‌شود.

نفخ همیشه به معنی وجود مقدار زیادی گاز در روده نیست. حساسیت بیشتر روده، یبوست و نوع غذا نیز می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.

نفخ چه علائمی دارد؟

نفخ ممکن است با این علائم همراه باشد:

احساس پُری یا سنگینی شکم

بزرگ یا سفت‌شدن شکم

آروغ‌زدن یا دفع گاز بیشتر

صدای حرکت گاز در شکم

دل‌پیچه یا درد خفیف شکم

احساس سیری زودرس

تشدید علائم بعد از غذا یا در پایان روز

بهترشدن علائم پس از دفع گاز یا مدفوع

علت‌های شایع نفخ چیست؟

سریع غذاخوردن

سریع غذاخوردن، صحبت‌کردن هنگام جویدن، نوشیدن با نی و جویدن آدامس باعث بلعیدن هوای بیشتر می‌شوند.

بعضی مواد غذایی

برخی مواد غذایی ممکن است در بعضی افراد نفخ را تشدید کنند، از جمله:

• حبوبات

• پیاز و سیر

• کلم، گل‌کلم و بروکلی

• بعضی میوه‌ها مانند هندوانه، زردآلو، هلو، آلو، سیب و گلابی

• سبوس گندم، به‌خصوص اگر ناگهانی یا به مقدار زیاد مصرف شود

• نوشابه‌ها و سایر نوشیدنی‌های گازدار

• غذاهای بسیار چرب

• بعضی شیرین‌کننده‌های بدون قند مانند سوربیتول

تأثیر این مواد غذایی در همه افراد یکسان نیست و لازم نیست همه آن‌ها را از برنامه غذایی خود حذف کنید.

یبوست

یبوست یکی از شایع‌ترین علت‌های نفخ است. باقی‌ماندن طولانی مدفوع در روده می‌تواند باعث احساس پُری، فشار و بزرگ‌شدن شکم شود.

عدم تحمل بعضی مواد غذایی

برخی افراد پس از مصرف شیر و بعضی لبنیات دچار نفخ، دل‌پیچه یا اسهال می‌شوند. در این افراد ممکن است هضم قند موجود در شیر به‌خوبی انجام نشود.

روده تحریک‌پذیر

اگر نفخ همراه با درد شکم، یبوست، اسهال یا تغییر در ظاهر و دفعات مدفوع باشد، ممکن است با سندرم روده تحریک‌پذیر ارتباط داشته باشد.

برخی داروها

مکمل آهن، بعضی داروهای دیابت، مسکن‌های مخدر و داروهایی که باعث یبوست می‌شوند ممکن است نفخ را بیشتر کنند.

برای کاهش نفخ چه کار کنیم؟

آهسته غذا بخورید

غذا را خوب بجوید و با عجله غذا نخورید. این کار از بلعیدن هوای زیاد جلوگیری می‌کند.

حجم وعده‌ها را کمتر کنید

اگر بعد از وعده‌های حجیم نفخ می‌کنید، مقدار غذای هر وعده را کمتر کنید.

نوشیدنی‌های گازدار را محدود کنید

نوشابه، ماءالشعیر و آب گازدار می‌توانند نفخ و آروغ را افزایش دهند.

آدامس و نوشیدن با نی را کنار بگذارید

این عادت‌ها باعث ورود هوای بیشتری به دستگاه گوارش می‌شوند.

غذاهای محرک خودتان را پیدا کنید

تأثیر غذاها در همه افراد یکسان نیست. برای یک تا دو هفته، غذاهای مصرف‌شده و زمان ایجاد نفخ را یادداشت کنید.

لازم نیست همه غذاهایی را که احتمال ایجاد نفخ دارند از برنامه غذایی حذف کنید. فقط مصرف غذاهایی را که به‌طور واضح و مکرر علائم شما را بیشتر می‌کنند، کاهش دهید.

حبوبات را با مقدار کم شروع کنید

خیساندن حبوبات برای چند ساعت، دورریختن آب آن و پختن با آب تازه ممکن است بخشی از مواد نفاخ را کاهش دهد. بااین‌حال، مهم‌تر از همه این است که مصرف حبوبات را با مقدار کم شروع کنید و به‌تدریج افزایش دهید.

اگر با شیر نفخ می‌کنید، ارتباط آن را بررسی کنید

می‌توانید برای مدت کوتاهی شیر معمولی را با شیر بدون لاکتوز جایگزین کنید و تغییر علائم را بررسی کنید. همه لبنیات را برای مدت طولانی و بدون نظر پزشک حذف نکنید.

پیاده‌روی کنید

کمی پیاده‌روی بعد از غذا و فعالیت بدنی منظم می‌تواند به حرکت بهتر گاز و مدفوع در روده کمک کند.

اگر نفخ همراه با یبوست باشد چه کار کنیم؟

درمان یبوست معمولاً به کاهش نفخ کمک می‌کند.

مصرف زیاد یا ناگهانی سبوس گندم همیشه راه‌حل مناسبی نیست و ممکن است نفخ را بیشتر کند. افزایش فیبر باید تدریجی باشد و همراه با آب کافی انجام شود.

اگر یبوست ادامه داشته باشد، پزشک ممکن است دارویی مانند پودر پلی‌اتیلن گلیکول یا PEG تجویز کند. این دارو به نرم‌شدن و دفع بهتر مدفوع کمک می‌کند، اما بهتر است نوع و مقدار ملین براساس شرایط هر فرد انتخاب شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر نفخ مداوم یا آزاردهنده است، مرتب تکرار می‌شود یا با تغییرات غذایی و درمان یبوست بهتر نمی‌شود، برای بررسی به پزشک مراجعه کنید.

وجود هرکدام از علائم زیر اهمیت بیشتری دارد:

• کاهش وزن ناخواسته

• کاهش اشتها یا سیری زودرس مداوم

• استفراغ مکرر

• درد شدید یا مداوم شکم

• خون در مدفوع یا مدفوع سیاه

• کم‌خونی، ضعف یا بی‌حالی غیرمعمول

• اسهال یا یبوست جدید و مداوم

• بیدارشدن از خواب به دلیل علائم

• بزرگ‌شدن مداوم یا پیشرونده شکم

• شروع جدید یا تشدید واضح نفخ

• سابقه خانوادگی سرطان‌های گوارشی، بیماری سلیاک یا بیماری التهابی روده

در خانم‌ها، نفخ جدید و مداوم، به‌خصوص اگر همراه با سیری زودرس، درد لگن، تکرر ادرار یا بزرگ‌شدن شکم باشد، باید بررسی شود.

چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟

اگر نفخ و بزرگ‌شدن شکم همراه با درد شدید، استفراغ، تب، خونریزی یا ناتوانی در دفع گاز و مدفوع باشد، باید سریع‌تر به اورژانس مراجعه کنید.

⸻

این مطلب برای افزایش آگاهی شماست و جایگزین معاینه و توصیه اختصاصی پزشک نیست.

دکتر سارا رفیعی

فوق تخصص گوارش و کبد بزرگسالان